ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΕΛΕΦΑΝΤΟΥΡΓΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ
Τα έργα από ελεφαντοστό ήταν αντικείμενα υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας, τα οποία κατασκευάζονταν αποκλειστικά σε μεγάλα καλλιτεχνικά εργαστήρια της Αυτοκρατορίας : Κωνσταντινούπολη, Ρώμη, Ραβέννα, Μεδιόλανο (Μιλάνο), Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια.
Με τα κατάλληλα εργαλεία, όπως κοπίδια, κοπίδια με λάμες κάθετες προς την λαβή, κόβονταν παράλληλα προς τον άξονα του δοντιού οι πλάκες. Είχαν πάχος από 7 ως 11 χιλιοστά περίπου. Πάνω στην πλάκα σχεδιάζονταν με ειδικά μαχαιράκια το θέμα. Κατόπιν ο καλλιτέχνης με ένα εργαλείο με ίσια κοφτερή λάμα, χάραζε τα περιγράμματα και αφαιρούσε υλικό από το φόντο της παράστασης, ώστε να προβάλλεται το θέμα.
Υπάρχουν τρεις τρόποι κοπής για την αφαίρεση του υλικού ώστε να αναδειχθεί το κύριο θέμα :
1. Κάθετα ως προς την επιφάνεια της πλάκας
2. Πλάγια ως προς την επιφάνεια της πλάκας. Με το κοπίδι του ο τεχνίτης αφαιρούσε υλικό κόβοντας λοξά, πίσω δηλαδή από το περίγραμμα του θέματος. Με τη σκιά που δημιουργείται με τον τρόπο αυτό στα περιγράμματα δημιουργείται η ψευδαίσθηση του βάθους, παρά το γεγονός οι μορφές δεν είναι ελεύθερες από τον φόντο.
3. Σκαλίζοντας βαθιά πίσω από το περίγραμμα του θέματος, το θέμα σχεδόν απελευθερώνεται από το φόντο
Στην εικόνα βλέπουμε το λεγόμενο κιβωτίδιο Veroli, του 10ου αι. με μυθολογικά θέματα πάνω στο οποίο έχει εφαρμοστεί η τρίτη μέθοδος κοπής. Η μέθοδος αυτή δημιουργεί μια τρισδιάστατη εντύπωση βάθους, αλλά καθιστά ένα ελαφαντοστέινο έργο πιο ευαίσθητο στα σημεία που έχουν σκαλιστεί, γι' αυτό παρατηρούνται και οι ανάλογες απώλειες. Το κιβωτίδιο βρίσκεται στο Victoria & Alber Museum του Λονδίνου.
Λεπτομέρεια παράστασης από το κιβωτίδιο Veroli
Στα πιο υψηλής ποιότητας μεσοβυζαντινά ελεφαντοστά παρατηρούμε έναν επιτυχή συνδυασμό δεύτερου και τρίτου τρόπου κοπής.
Στην πάνω εικόνα βλέπουμε το λεγόμενο τρίπτυχο Harbaville 24 εκ. ύψους, με παράσταση Δέσης και Αγίων, μέσα 10ου αι. το οποίο βρίσκεται στο μουσείου του Λούβρου στο Παρίσι. Πρόκειται για ένα υψηλής ποιότητας αριστούργημα μεσοβυζαντινό ελεφαντοστό που συνδυάζει τον δεύτερο και τρίτο τρόπο κοπής. Αναπαρίστανται συνολικά 22 μορφές.
Στο μεσαίο τρίπτυχο, στην άνω ζώνη, στο κέντρο παρατηρούμε τον Χριστό
ένθρονο και αριστερά και δεξιά σε στάση Δέησης την Θεοτόκο και τον Άγιο
Ιωάννη Πρόδρομο. Στο άνω αριστερό μέρος της Δέησης παριστάνονται δυο στρατιωτικοί άγιοι, ο Θεόδωτος Τήρων (αριστερά) και ο Θεόδωρος Στρατηλάτης (δεξιά). Στο άνω δεξιό μέρος της Δέησης παριστάνονται άλλοι δυο στρατιωτικοί άγιοι, ο Άγιος Γεώργιος (αριστερά) και δεξιά του ο Άγιος Ευστάθιος.
Κάτω από την Δέηση παριστάνονται από αριστερά προς τα δεξιά : ο Άγιος Ιάκωβος, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ο Απόστολος Πέτρος, ο Απόστολος Παύλος και ο άγιος Ανδρέας.
Στο αριστερό μέρος του τρίπτυχου σε όρθια στάση παριστάνονται οι μάρτυρες Άγιος Ευστράτιος (αριστερά) και Άγιος Αρέθας (δεξιά) ενώ πάνω από το κεφάλι του Αγίου Ευστρατίου σε κυκλικό μετάλλιο παριστάνεται η προτομή του Αγίου Μερκουρίου, και πάνω από το κεφάλι του Αγίου Αρέθα η προτομή σε κυκλικό μετάλλιο του Αγίου Θωμά.
Στο δεξιό μέρος του τρίπτυχου σε όρθια στάση παριστάνονται οι μεγαλομάρτυρες Άγιος Δημήτριος (αριστερά) και άγιος Προκόπιος (δεξιά), ενώ πάνω από το κεφάλι του Αγίου Δημητρίου σε μετάλλιο η προτομή του Αγίου Φιλίππου, και πάνω από το κεφάλι του Αγίου Προκοπίου η προτομή σε μετάλλιο του Αγίου Παντελεήμονος.
